Situasie-etiek verteenwoordig een van die mees subtiele en dog verwoestende vorme van moderne afgodery wat die menslike gees vandag bedreig. Wanneer die absolute maatstaf van God se geopenbaarde Woord vervang word met die veranderlike omstandighede van die oomblik, word die mens sy eie hoogste gesag. Hierdie filosofie van pragmatisme en relatiwisme het nie net die sekulêre markplein en politieke arenas deurdring nie, maar het ook diep wortels geskiet binne die belydende Christendom. Om die diepte van hierdie dwaling te verstaan, moet ons die tydgees ontleed deur ‘n integrasie van geskiedenis, politiek, ekonomie, sosiologie, natuurwetenskap en teologie, gegrond op die letterlike, grammatikaal-historiese interpretasie van die Skrif. Hierdie benadering openbaar hoe die mens, deur sy eie maatskaplike en morele strukture te verhef, die lewende God vervang met afgode wat hy self maak.
Historisisme (die dwaalleer dat die geskiedenis deur onkeerbare, menslike of natuurlike kragte vorentoe gedryf word) vorm dikwels die historiese fondament van situasie-etiek. In die moderne besigheidswêreld en politiek word daar dikwels aangevoer dat die norme van die verlede nie meer van toepassing is op ons “gevorderde” era nie. Die geskiedenis word beskou as ‘n evolusionêre proses waarin moraliteit moet aanpas by die eise van die tyd om “vooruitgang” te verseker. Hierdie denke daag die Bybelse waarheid uit dat die mens se natuur sedert die val in die tuin van Eden onveranderd gebly het (Genesis 3; Jeremia 17:9; Romeine 5:12) en dat God se morele wet ewig staan (Psalm 119:89; Maleàgi 3:6; Matteus 5:18). Wanneer besigheidsleiers of politici beweer dat ‘n nuwe era nuwe morele kompasse vereis, verval hulle in die historiese determinisme wat God se soewereine leiding oor die geskiedenis ontken (Daniël 2:20-21; Handelinge 17:26; Jesaja 46:9-10). Die Bybel waarsku ons in Jesaja 40:8 oor die verganklikheid van die menslike skepping en die ewigdurende aard van God se Woord: “Die gras verdor, die blom verwelk; maar die woord van onse God hou stand in ewigheid.” Die situasie-etikus probeer die gras wat verdor tot fondament verhef, wat noodwendig lei tot die ineenstorting van die morele orde (Spreuke 14:12; Rigters 21:25; Matteus 7:26-27).
In die politieke arena manifesteer situasie-etiek as ‘n vorm van statisme (die vergoddeliking van die staat as die finale redder en ordenaar van die samelewing). Wanneer die staat homself die reg aanmatig om morele wette te herdefinieer op grond van politieke doelmatigheid of nasionale krisisse, plaas dit homself op die troon van God. Politici regverdig die verbreking van beloftes, die skending van individuele vryhede en die manipulasie van die waarheid onder die vaandel van die “groter goed” of “staatsbelang”. Dit is niks anders nie as ‘n vorm van sosiale ingenieurswese waarin die staat as die messias optree wat bepaal wat goed en kwaad is na gelang van die situasie. Die Bybels-profetiese beskouing van die staat toon dat owerhede deur God ingestel is om reg te handhaaf, nie om die bron van moraliteit te wees nie (Romeine 13:1-4; 1 Petrus 2:13-14). Wanneer die staat die transendente wet van God verwerp, word dit ‘n tirannieke afgod wat absolute gehoorsaamheid eis. Genesis 3:5 ontbloot die oorsprong van hierdie politieke en morele rebellie waar die slang sê: “maar God weet dat as julle daarvan eet, julle oë sal oopgaan, sodat julle soos God sal wees deur goed en kwaad te ken.” Situasie-etiek in die politiek is die korporatiewe uitleef van hierdie oorspronklike leuen, waar die staat besluit wat op enige gegewe oomblik as “goed” of “kwaad” geld.
Die ekonomiese dimensie van hierdie morele verval word duidelik in die wêreld van die handel, waar Mammon (die afgod van rykdom en materiële gewin) as die hoogste arbiter dien. In die besigheidswêreld word situasie-etiek verdoesel onder terme soos “besigheidsstrategie”, “winsmaksimering” of “korporatiewe oorlewing”. Transaksies wat bedrieglik is, die uitbuiting van werkers en die doelbewuste skending van kontrakte word goedgepraat as die situasie dit vereis om wins te beskerm. Verder dien ekonomiese middels soos onverantwoordelike inflasie en die arbitrêre herverdeling van rykdom deur staatsinmenging as politieke wapens wat morele grense afbreek. Inflasie self is ‘n vorm van situasionele diefstal waarin die waarde van geld stilswyend uitgehol word vir korttermyn politieke en ekonomiese gewin. Hierdie pragmatiese benadering tot geld ontken die morele dimensie van ekonomiese vryheid en eerlikheid. Spreuke 11:1 spreek hierdie ekonomiese relatiewe praktyke direk aan: “‘n Valse weegskaal is vir die HERE ‘n gruwel, maar in ‘n volle gewig het Hy behae.” Wanneer ‘n besigheid of finansiële stelsel die maatstaf van geregtigheid verander na gelang van die winsmarges van die dag, dien dit die afgod van Mammon eerder as die God van die Bybel (Matteus 6:24; Amos 8:4-7).
Sosiologies gesproke lei die aanvaarding van situasie-etiek tot die algehele verval van maatskaplike strukture en verhoudings (Rigters 21:25). Wanneer ‘n gemeenskap die transendente (God se geopenbaarde gehoorsaamheidsnorme) vervang met menslike oordeel, word die sosiale meganismes gedryf deur humanisme (die mens as die middelpunt van alles) en ressentiment (bitterheid en afguns teenoor ander). Sonder ‘n vaste, objektiewe morele anker word maatskaplike vertroue vernietig. Gesinne, gemeenskappe en organisasies brokkel af omdat geen ooreenkoms of belofte meer bindend is as die omstandighede verander nie. Die menslike hart, wat sonder genade geneig is tot selfsug, gebruik situasie-etiek as ‘n dekmantel om eiebelang te bevorder ten koste van die naaste. Jeremia 17:9 beskryf die sosiologiese werklikheid van die menslike natuur treffend: “Bedrieglik is die hart bo alle dinge, ja, verdorwe is dit; wie kan dit ken?” Om morele besluitneming oor te laat aan die luime en gevoelens van ‘n verdorwe hart binne ‘n spesifieke situasie, is om die verwoesting van die sosiale orde teweeg te bring.
In die domein van die natuurwetenskap poog die moderne mens om situasie-etiek te regverdig deur middel van wetenskaplikheidsgeloof (die dwaalleer dat die natuurwetenskap die enigste bron van objektiewe waarheid en kennis is). Wetenskaplike vooruitgang word dikwels gebruik as ‘n verskoning om die geskape orde en God se natuurlike wette te systap (Psalm 19:1-2). Vraagstukke rondom bio-etiek, die herdefiniëring van die menslike natuur en die manipulasie van die skepping word benader vanuit ‘n utilitaristiese oogpunt: as ons die tegnologie het om iets te doen en dit blyk nuttig te wees in ons huidige situasie, dan word dit as “goed” geag. Hierdie denkwyse ontken dat God die heelal met ‘n vaste, geordende struktuur en doel geskape het. Romeine 1:25 openbaar die teologiese oorsaak van hierdie wetenskaplike en morele opstandigheid: “hulle wat die waarheid van God verruil het vir die leuen en die skepsel vereer en gedien het bo die Skepper wat geprys moet word tot in ewigheid. Amen.” Wanneer die wetenskap losgemaak word van die Skepper se morele wette, word die wetenskaplike meganisme self ‘n afgod wat gebruik word om menslike begeertes en situasionele behoeftes te regverdig.
Die mees tragiese verval vind egter plaas binne die belydende Christendom self, waar die teologie en sedeleer deur situasie-etiek gekorrumpeer word (2 Timoteus 4:3-4). Baie kerke en teoloë het die absolute gesag van die Skrif prysgegee ten gunste van ‘n sogenaamde “etiek van liefde”, waarin liefde losgemaak word van God se gebooie. Daar word beweer dat die mees “liefdevolle” optrede in ‘n gegewe situasie die geskrewe gebooie van God kan omseil of selfs weerspreek. Hierdie teologiese dwaalweg berus op ‘n verkeerde epistemologie (die studie van hoe ons waarheid ken) deur menslike ervaring en subjektiewe gevoelens bo die duidelike, geopenbaarde Woord van God te stel. Dit ontken die letterlike, grammatikaal-historiese interpretasie van die Bybel, wat leer dat God se gebooie juis die definisie en uitdrukking van ware liefde is (2 Johannes 1:6). 1 Johannes 5:3 stel die Bybelse epistemologie onomwonde vas: “Want dit is die liefde tot God, dat ons sy gebooie bewaar; en sy gebooie is nie swaar nie.” Om voor te gee dat menslike liefde in ‘n spesifieke situasie beter weet as God se geopenbaarde wet, is om die mens se eie verstand tot afgod te verhef.
Hierdie teologiese verwarring tas ook die eskatologie (die leer van die laaste dinge) diep aan. Binne ‘n korrekte, konsekwente, grammatikaal-historiese hermeneutiek word die “Koninkryk van God” uitsluitlik verstaan as die toekomstige, letterlike en aardse heerskappy van Jesus Christus (Openbaring 19:11-16; Sagaria 14:4, 9). Hierdie Koninkryk sal slegs gevestig word tydens die fisiese wederkoms van Christus—ná die Groot Verdrukking en die nasionale bekering van Israel (Matteus 24:29-30; Sagaria 12:10; Romeine 11:25-26). Die Koninkryk is dus nie ‘n huidige geestelike realiteit, ‘n maatskaplike program of ‘n “heerskappy in die mens se hart” wat deur menslike pogings of situasionele hervormings gebou kan word nie. Die Heilige Gees werk wel kragtig in die huidige era om gelowiges te wederbaar, te heilig en te lei, maar hierdie werk van die Gees is onderskeibaar van die Koninkryk self. Gelowiges in die huidige kerkdispensasie is nie besig om die Koninkryk op aarde te vestig nie, maar is tans slegs erfgename van hierdie beloofde toekomstige Ryk (Jakobus 2:5; Openbaring 1:9).
Wanneer die belydende Christendom egter die Koninkryk verkeerd definieer as ‘n huidige, mensgeboude of sosio-politieke realiteit, word situasie-etiek onmiddellik die werktuig waarmee die kerk te werk gaan. Kerke begin dan kompromieë aanvaar met die politiek en die besigheidswêreld om “die koninkryk te bevorder” of “maatskaplike verandering” te weeg te bring. Hulle redeneer dat die situasie sekere morele toegewings vereis ter wille van die groter “koninkryksdoelwitte”. Hierdie vorm van post-millennialistiese of amillennialistiese dwaling lei tot die utopiese afgodery van ons tyd, waar die mens glo hy kan die paradys op aarde herstel deur sy eie krag en veranderlike etiek (Openbaring 13:3-4, 8). Die Bybel waarsku egter dat die menslike geskiedenis sonder Christus nie tot ‘n mensgemaakte utopie lei nie, maar tot die koms van die Antichris en die oordeel van God (2 Thessalonicense 2:3-8; Openbaring 19:19-21).
Die profeet Daniël beskryf die aard van die ware, toekomstige Koninkryk wat deur God self ingestel sal word, sonder dat menslike hande daaraan raak. In Daniël 2:44-45 lees ons die duidelike, profetiese belofte van hierdie toekomstige aardse heerskappy: “Maar in die dae van dié konings sal die God van die hemel ‘n koninkryk verwek wat in ewigheid nie vernietig sal word nie, en die heerskappy daarvan sal aan geen ander volk oorgelaat word nie; dit sal al daardie koninkryke verbrysel en daar ‘n einde aan maak, maar self sal dit vir ewig bestaan — net soos u gesien het dat sonder toedoen van mensehande ‘n klip van die berg af losgeraak het wat die yster, die koper, die klei, die silwer en die goud verbrysel het. Die grote God het aan die koning bekend gemaak wat hierna sal gebeur; en die droom is waar en sy uitlegging betroubaar.” Hierdie teks toon duidelik dat die Koninkryk nie geleidelik deur menslike situasionele aanpassings of kerklike strukture opgebou word nie, maar dat dit die menslike koninkryke van hierdie wêreld skielik en katastrofies sal verbrysel by die fisiese koms van die Koning (Daniël 7:13-14; Openbaring 11:15).
Sover dit die plek van die gelowige in die huidige era betref, maak die Nuwe Testament dit duidelik dat ons posisie dié van erfgename is, nie van heersers wat reeds die Koninkryk besit of bestuur nie (1 Korintiërs 4:8; Filippense 3:20). Die Apostel Paulus verduidelik hierdie toekomstige hoop in Romeine 8:16-17, waar die huidige liggaamlike en maatskaplike werklikheid onderskei word van die toekomstige heerlikheid: “Die Gees self getuig saam met ons gees dat ons kinders van God is; en as ons kinders is, dan ook erfgename, erfgename van God en mede-erfgename van Christus, as ons naamlik saam met Hom ly, sodat ons ook saam met Hom verheerlik kan word.” Die gelowige se geroepenheid in hierdie wêreld is dus nie om die omliggende kultuur of staat deur situasionele etiek te hervorm nie, maar om as getuie van die waarheid te staan, heilig te lewe volgens God se onveranderlike gebooie, en te wag op die verskyning van die Here Jesus Christus (Titus 2:11-13; 1 Johannes 3:2-3).
Wanneer besigheidsleiers, politici en kerklike figure situasie-etiek gebruik, buig hulle voor die afgod van menslike outonomie (die idee dat die mens sy eie wet is) (Genesis 3:4-5). Hulle verwerp die absolute epistemologiese gesag van God se geopenbaarde Woord en vervang dit met ‘n pragmatiese benadering wat uitloop op morele chaos (Spreuke 14:12; Rigters 21:25). In die besigheidswêreld lei dit tot korrupsie en die vergoddeliking van Mammon (Matteus 6:24); in die politiek lei dit doeltreffend tot tirannie en die vergoddeliking van die staat (Openbaring 13:4, 7); en in die kerk lei dit tot die verdraaiing van God se Woord en die opbou van ‘n valse, mensgemaakte “koninkryk” (2 Timoteus 4:3-4).
Die enigste teengif vir hierdie alomteenwoordige afgodery is ‘n terugkeer na ‘n konsekwente, gehoorsame onderwerping aan die geopenbaarde Woord van God (Psalm 119:105, 160). Gelowiges moet besef dat God se wette nie onderworpe is aan die veranderlike omstandighede van die menslike geskiedenis, die druk van die ekonomie, of die opdragte van die staat nie (Handelinge 5:29; Maleàgi 3:6). God se moraliteit is absoluut omdat God self absoluut en onveranderlik is (Jakobus 1:17). Die roeping van die onderskeidingsbediening vandag is om hierdie valse afgode van die moderne tydgees sonder skroom te ontmasker en mense te roep tot bekering en geloof in die Here Jesus Christus (Efesiërs 5:11; Handelinge 20:27). Sy toekomstige Koninkryk sal die enigste regverdige heerskappy wees wat vir ewig sal staan (Daniël 2:44), en tot dié tyd bly die Skrif ons enigste onfeilbare en onveranderlike gids vir die lewe en die etiek (2 Timoteus 3:16-17).
Ter afsluiting: Ons moet onthou dat enige samelewing of kultuur uiteindelik deur afsonderlike, individuele persone gevorm word. Die verwoesting van ‘n nasie begin nie primêr in die parlement nie, maar in die hart van die individu. As gelowiges nie stiptelik en gehoorsaam volgens God se Woord leef nie, sal situasie-etiek soos ‘n onsigbare kanker die morele grondslag van ons ganse kultuur wegvreet. Daarom lê die ware frontlinie van hierdie geestelike stryd by persoonlike gehoorsaamheid. Elke gelowige word ten sterkste aangemoedig om enige vorm van kompromie en situasie-etiek in sy of haar eie lewe radikaal te verwerp (Romeine 12:2). Laat ons onwrikbaar getrou bly aan die onveranderlike waarheid van ons Here, ongeag die prys wat die oomblik eis. Ons doen dit met ons oë gerig op die ewigheid, sodat wanneer ons eendag voor die regterstoel van Christus verskyn, Hy ons ryklik kan beloon vir ons onwankelbare getrouheid in ‘n kompromitterende wêreld (2 Korintiërs 5:10; 1 Korintiërs 3:13-14; Openbaring 2:26).
Seën groete.